Problemy z systemem kaucyjnym. Przychodzą z pełnymi workami, klienci odchodzą z kwitkiem

Tak działa recykling w Polsce

Unijne dyrektywy od lat jasno wyznaczały kierunek zmian dla całej gospodarki. Bruksela narzuciła państwom członkowskim ambitne cele, które wymagały poddania recyklingowi co najmniej połowy generowanych odpadów komunalnych. W naszym kraju ekologia przez dekady opierała się niemal wyłącznie na dobrej woli obywateli i mało wydajnych programach edukacyjnych. Kolorowe pojemniki pod osiedlowymi wiatami często świeciły pustkami, a wskaźniki odzysku drastycznie odstawały od europejskiej średniej.

Sytuacja ta bez wątpienia wymagała radykalnych kroków. Jeszcze niedawno większość tworzyw sztucznych trafiała do pieców lub na dzikie wysypiska, trując środowisko. Zmiana dotychczasowego paradygmatu była więc absolutną koniecznością, podyktowaną widmem potężnych kar nakładanych przez unijne instytucje.

Gospodarka obiegu zamkniętego musiała stać się opłacalna biznesowo. Polska wdrożyła rygorystyczne przepisy, przerzucając dużą część odpowiedzialności finansowej i logistycznej na producentów napojów. To oni ponoszą teraz lwią część kosztów infrastruktury odzysku. 

Obowiązkowy recykling w Polsce stał się twardym, lukratywnym mechanizmem rynkowym, w którym liczy się każda tona czystego surowca. Przemysł przetwórczy od dawna cierpiał na potężne niedobory recyklatu, a koszty produkcji nowych opakowań nieustannie rosły. Transformacja zyskała fundament ekonomiczny. Pieniądze szybko okazały się najskuteczniejszym katalizatorem proekologicznych postaw, a zwolennicy systemu liczą na to, że wyższe poziomy odzysku docelowo przełożą się na stabilizację opłat za wywóz nieczystości.

System kaucyjny miał być kolejnym krokiem. Pojawił się nowy problem

Prawdziwa rewolucja nadeszła jesienią ubiegłego roku, wprowadzając nieznane dotąd zasady gry na rynku detalicznym. System kaucyjny oparto na doskonale funkcjonujących, skandynawskich modelach operacyjnych. Jego główne założenie to drastyczna redukcja plastiku, szkła oraz puszek aluminiowych, które dotychczas masowo lądowały w przydomowych kubłach. Mechanizm zaprojektowano w sposób banalnie prosty, aby zminimalizować barierę wejścia dla przeciętnego Kowalskiego. 

Przy zakupie wybranego napoju do ceny doliczana jest obligatoryjna opłata w wysokości 50 groszy. Konsument bez problemu odzyskuje zamrożone środki w momencie oddania pustego, niezgniecionego opakowania do wyznaczonego punktu zwrotu. Co niezwykle istotne dla dynamiki procesu, ustawodawca całkowicie zrezygnował z wymogu okazywania paragonu z miejsca zakupu.

Przepisy z marszu objęły jednorazowe butelki z plastiku do trzech litrów, szklane opakowania wielorazowego użytku do półtora litra oraz puszki do jednego litra. Mają one gigantyczną wartość rynkową jako surowiec wtórny. Taki ruch legislacyjny miał zachęcić miliony Polaków do regularnego udziału w projekcie. Piękne założenia zderzyły się jednak z brutalną rzeczywistością handlową. Sercem przedsięwzięcia stały się punkty odbioru.

W dużych sieciach, o powierzchni powyżej 200 metrów kwadratowych, obowiązkowo zainstalowano recyklomaty, czyli zautomatyzowane maszyny przyjmujące opakowania. Mniejsze osiedlowe sklepy mogły zdecydować się na zbiórkę ręczną, która z uwagi na braki kadrowe rzadko bywa zyskowna. Urządzenia w dyskontach miały działać bezawaryjnie, błyskawicznie skanować kody i drukować bony. W praktyce ten skomplikowany sprzęt charakteryzuje się ściśle określoną przepustowością, a intensywna eksploatacja szybko obnażyła jego słabe punkty.

Zobacz też: Zwrócił 611 butelek i puszek. Otrzymał voucher na taką kwotę, absolutny rekord w Auchan

Recyklomaty coraz częściej zapchane. Polacy skarżą się na “zbieraczy”

System kaucyjny, który miał usprawnić zbiórkę opakowań i zwiększyć poziom recyklingu, w praktyce napotyka na poważne trudności organizacyjne. Jednym z najczęściej wskazywanych problemów jest niewystarczająca przepustowość punktów zwrotu, zwłaszcza tzw. recyklomatów. W wielu sklepach liczba automatów jest zbyt mała w stosunku do liczby osób chcących zwrócić opakowania, a w części placówek przyjmowaniem butelek i puszek zajmuje się personel, który równocześnie obsługuje klientów. Powoduje to wydłużenie czasu obsługi i tworzenie się kolejek.

Szczególnie widoczne jest to w sytuacjach, gdy z systemu korzystają tzw. "zawodowi” zbieracze opakowań. Przynoszą oni do punktów zwrotu całe worki butelek i puszek, co znacząco wydłuża proces ich przyjmowania. W praktyce oznacza to, że jeden użytkownik automatu może zajmować go nawet przez kilka lub kilkanaście minut. W efekcie kolejne osoby oczekujące na zwrot kaucji muszą długo czekać lub, gdy punkt przyjmowania osiągnie limit, nie mogą oddać opakowań wcale. Zdarza się wtedy, że przyniesione przez klientów butelki i puszki trafiają do zwykłych koszy na śmieci albo są pozostawiane w pobliżu sklepów.

Coraz częściej pod butelkomatami spotykam "hurtowników", którzy mają po dwa-trzy worki butelek i wrzucenie wszystkiego zajmuje im około 10 minut, przez co tworzy się kolejka - narzeka pan Piotr, klient jednej z gdańskich Biedronek, cytowany przez portal Trojmiasto.pl.

Problem ten szczególnie wyraźnie ujawnia się w dużych sklepach, gdzie liczba zwracanych opakowań jest wysoka. Długotrwałe korzystanie z automatów przez osoby przynoszące duże ilości opakowań prowadzi do tzw. "zapychania” recyklomatów, czyli sytuacji, w której urządzenia nie są w stanie obsłużyć wszystkich użytkowników w rozsądnym czasie. W konsekwencji system, który miał zachęcać do zwracania opakowań i odzyskiwania kaucji, bywa dla części konsumentów trudny w praktycznym wykorzystaniu.