Sam zatwierdziłeś przelew oszustowi? Zwrot ma być łatwiejszy

Dla poszkodowanego najważniejsza jest zmiana zasad odpowiedzialności: własnoręczne wysłanie pieniędzy fałszywemu konsultantowi nie ma samo w sobie zamykać drogi do zwrotu. Bank nie będzie mógł ograniczyć się do stwierdzenia, że klient sam zatwierdził operację.

Według Narodowego Banku Polskiego tylko w II kwartale 2025 r. wartość oszukańczych przelewów wykonanych pod wpływem manipulacji sięgnęła blisko 142 mln zł. Takie przypadki stanowiły ponad trzy czwarte wszystkich oszukańczych przelewów.

Fałszywy konsultant nie musi wykradać hasła

Oszust podszywający się pod bank może nakłonić klienta do wykonania przelewu zamiast samodzielnie włamywać się na jego rachunek. Wmawia rozmówcy, że oszczędności są zagrożone, a wysłanie ich na wskazane konto pozwoli uniknąć kradzieży. W takim scenariuszu ofiara działa w przekonaniu, że właśnie ratuje pieniądze.

Bank może dziś odmówić zwrotu, argumentując, że klient sam zlecił i zatwierdził przelew. Nowe przepisy mają zmienić właśnie tę sytuację: własnoręczne wykonanie operacji nie będzie automatycznie wykluczało zwrotu, jeżeli przestępca podszył się pod bank.

Ochrona nie obejmie jednak każdego przelewu do oszusta. Nie znajdzie zastosowania, gdy przestępca udaje krewnego albo sprzedawcę, ponieważ nie podszywa się wówczas pod bank ani innego dostawcę usług płatniczych. Ewentualnych roszczeń trzeba będzie szukać na innych podstawach.

Bank dostanie 15 dni na zwrot albo odmowę

Warunkiem nowej ochrony ma być wykorzystanie przez oszusta kanału komunikacji przypisywanego bankowi. Chodzi m.in. o podszycie się pod numer telefonu, adres e-mail lub stronę banku. Nie trzeba więc rzeczywiście przejąć bankowej infolinii, żeby stworzyć przekonujący pozór kontaktu z instytucją.

Taką historię opisał „Business Insider”. Czterdziestoletnia menedżerka straciła 10 tys. zł po rozmowie z osobami podającymi się za pracowników banku. Fałszywe potwierdzenia ich tożsamości przychodziły w tym samym wątku SMS, w którym wcześniej otrzymywała prawdziwe bankowe komunikaty. Kobieta uwierzyła w zagrożenie i przelała środki na podany rachunek. Przestępcy wykorzystali zaufanie do banku i presję czasu.

Zgodnie z projektowanymi przepisami poszkodowany ma bez zbędnej zwłoki powiadomić bank o wykrytym oszustwie tego typu i zgłosić je policji. Od otrzymania zawiadomienia klienta oraz kopii zgłoszenia na policję bank będzie miał 15 dni roboczych na zwrot pełnej kwoty albo przekazanie uzasadnionej odmowy. W tym drugim przypadku ma też wskazać, gdzie klient może zakwestionować jego stanowisko.

Ochrona nie przysługuje osobie, która sama działała nieuczciwie lub dopuściła się rażącego niedbalstwa. Przykładem takiego zachowania może być przechowywanie danych do autoryzacji w jawnej i łatwej do odczytania formie razem z instrumentem płatniczym. Sam fakt, że zmanipulowany klient wykonał polecenia oszusta, nie ma jednak automatycznie przesądzać o jego winie.

Ciężar udowodnienia nieuczciwości lub rażącego niedbalstwa ma spoczywać na banku. Przed podjęciem decyzji instytucja będzie musiała zebrać od klienta informacje o przebiegu oszustwa i uwzględnić je przy ocenie sprawy. Brak szczegółów, których klient nie zna lub nie jest w stanie odtworzyć, nie będzie mógł sam w sobie uzasadniać odmowy zwrotu.

Zmiana wynika z prac nad unijnym rozporządzeniem o usługach płatniczych, znanym jako PSR. Rada Unii Europejskiej przyjęła już swoje stanowisko, a projekt czeka na drugie czytanie w Parlamencie Europejskim. Przepisy mają być stosowane po 21 miesiącach od wejścia rozporządzenia w życie, dlatego nie ustalono jeszcze konkretnej daty. 

Kod w aplikacji nie przesądza o zgodzie na przelew

Obecne przepisy chronią klientów przede wszystkim przed transakcjami nieautoryzowanymi, czyli wykonanymi bez ich wiedzy i zgody. Po zgłoszeniu takiej operacji bank powinien co do zasady oddać pieniądze najpóźniej do końca następnego dnia roboczego. To tzw. zasada D+1, którą szerzej opisaliśmy w BiznesInfo po październikowym wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

O tym, czy można zastosować tę zasadę, decyduje przede wszystkim sposób wykonania przelewu. Jeśli przestępca wykradł dane do logowania, dostał się na rachunek i sam wysłał pieniądze, klient nie zatwierdził operacji. Mamy wówczas do czynienia z transakcją nieautoryzowaną, którą obejmuje zasada D+1.

W oszustwie na fałszywego konsultanta mechanizm jest inny. Klient sam wpisuje numer rachunku i zatwierdza płatność, ponieważ uwierzył osobie podającej się za pracownika banku. Instytucja może więc uznać przelew za autoryzowany, mimo że został wykonany pod wpływem manipulacji. Zasada D+1 nie znajduje wtedy automatycznie zastosowania. Właśnie takie przypadki mają objąć nowe przepisy.

Po utracie pieniędzy opisz zdarzenie, zachowaj dowody

Po wykryciu oszustwa trzeba natychmiast skontaktować się z bankiem przez samodzielnie wybrany, oficjalny kanał. Należy zgłosić podejrzany przelew i ustalić, jak zabezpieczyć rachunek przed kolejnymi operacjami. Jeśli przestępca poznał dane logowania lub uzyskał dostęp do urządzenia, samo zakończenie rozmowy z nim nie usuwa zagrożenia.

Zachowaj SMS-y, historię połączeń, potwierdzenie przelewu oraz adresy stron, na które kierował rozmówca. Zapisz kolejność zdarzeń: za kogo się podawał, jakie zagrożenie opisał i co polecił zrobić. Zgłoś sprawę policji i zachowaj potwierdzenie zawiadomienia.

W reklamacji opisz prawdę: co zrobiłeś sam, co zatwierdziłeś i w jaki sposób zostałeś wprowadzony w błąd. Jeśli pieniądze wysłał oszust bez twojej zgody, wskaż to wprost. Jeżeli sam wykonałeś przelew na jego polecenie, przedstaw okoliczności manipulacji. Poproś o zwrot środków i pisemne uzasadnienie stanowiska banku.

Po odrzuceniu reklamacji można wystąpić do Rzecznika Finansowego o interwencję lub postępowanie polubowne. Do wniosku przydadzą się reklamacja, odpowiedź banku i zebrane dowody. Samo zgłoszenie przestępstwa policji nie zastępuje dochodzenia roszczenia wobec instytucji finansowej.

Na tym etapie trzeba uważać na jeszcze jedną pułapkę. Policja ostrzega przed osobami obiecującymi odzyskanie skradzionych oszczędności w zamian za opłatę, dane lub instalację aplikacji. Poszkodowany szukający pomocy może stać się celem ponownego oszustwa. Przed kolejnym przelewem warto sprawdzić, komu go zlecamy, nawet jeśli rozmówca tym razem obiecuje naprawić wcześniejszą krzywdę.