Bank może zapytać o pochodzenie pieniędzy. Nie tylko wysoka kwota uruchamia kontrolę

Polacy wykonują miliardy przelewów. Pieniądze trafiają do sklepów, rodziny i urzędów

Bankowość elektroniczna stała się jednym z podstawowych sposobów zarządzania pieniędzmi w Polsce. Za pomocą przelewów Polacy opłacają czynsz, rachunki, raty kredytów i zakupy internetowe. W ten sam sposób pracodawcy przekazują wynagrodzenia, rodzice wysyłają pieniądze dzieciom, a znajomi rozliczają wspólne wyjazdy, posiłki lub bilety. Coraz większe znaczenie mają przelewy natychmiastowe oraz płatności na numer telefonu, które pozwalają przekazać środki w kilka sekund.

Skalę wykorzystania bankowości pokazują dane Krajowej Izby Rozliczeniowej. W 2025 roku system Elixir przetworzył 2,24 mld transakcji o łącznej wartości 9,57 bln zł. Express Elixir, służący między innymi do przelewów natychmiastowych oraz przelewów BLIK na telefon, obsłużył w tym samym czasie ponad 636 mln operacji o wartości przeszło 320 mld zł.

Popularność szybkich przelewów nadal rośnie. W czerwcu 2026 roku za pośrednictwem Express Elixir zrealizowano 62,23 mln transakcji, czyli o 14 proc. więcej niż rok wcześniej. W badaniu KIR i Związku Banków Polskich 64 proc. respondentów wskazało, że korzysta z takiej formy płatności, gdy chce mieć pewność, że pieniądze natychmiast znajdą się u odbiorcy. Przelewy służą również do opłacania rachunków w ostatniej chwili, spłacania zobowiązań, zakupu samochodu czy przekazywania dzieciom kieszonkowego.

Elektroniczny obieg pieniędzy jest szybki i wygodny, ale pozostawia także dokładny zapis operacji. Bank widzi między innymi kwotę, nadawcę, odbiorcę, numery rachunków, datę oraz wpisany tytuł przelewu. Historia rachunku może stanowić dowód zapłaty lub przekazania darowizny, lecz może również pokazać regularne przychody, liczne wpłaty od obcych osób albo duże sumy niepasujące do dotychczasowej aktywności klienta.

Nie oznacza to, że każda większa płatność automatycznie prowadzi do kontroli. Zakup mieszkania, samochodu, zwrot prywatnej pożyczki czy przekazanie oszczędności między własnymi kontami mogą mieć w pełni legalne i łatwe do udokumentowania źródło. Problemy pojawiają się przede wszystkim wtedy, gdy klient nie potrafi wyjaśnić operacji albo przedstawiane przez niego informacje nie zgadzają się z historią rachunku i dokumentami.

Przepisy przeciwko praniu pieniędzy obowiązują nie tylko banki

odstawą polskiego systemu AML jest ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Obowiązki wynikające z tych przepisów dotyczą banków, SKOK-ów, instytucji płatniczych, kantorów, biur rachunkowych, niektórych prawników, pośredników nieruchomości, firm inwestycyjnych i innych wskazanych podmiotów. Bank jest więc nie tylko wykonawcą dyspozycji klienta, lecz także instytucją zobowiązaną do analizowania ryzyka finansowego.

Banki muszą identyfikować klientów i weryfikować ich tożsamość, ustalać cel relacji oraz na bieżąco monitorować przeprowadzane transakcje. Analizują, czy operacje są zgodne z posiadaną wiedzą o kliencie, jego działalności, źródłach dochodów oraz przeznaczeniu rachunku. Gdy wymagają tego okoliczności, mogą także badać pochodzenie pieniędzy pozostających w dyspozycji klienta.

Nie istnieje jedna kwota, poniżej której każda operacja pozostaje poza zainteresowaniem systemu. Ustawa przewiduje przekazywanie Generalnemu Inspektorowi Informacji Finansowej danych o określonych wpłatach, wypłatach oraz transferach przekraczających równowartość 15 tys. euro, przy czym przepisy zawierają również wyjątki. Niezależnie od tego progu instytucja ma obowiązek zawiadomić GIIF, gdy zauważy okoliczności mogące wskazywać na pranie pieniędzy lub finansowanie terroryzmu.

Podejrzenia może wzbudzić nie tylko jedna bardzo wysoka operacja. System analizuje także powiązane ze sobą transakcje, ich częstotliwość, kierunek, odbiorców oraz zgodność z profilem klienta. Próba podzielenia dużej kwoty na serię mniejszych wpłat nie gwarantuje więc uniknięcia weryfikacji. W krajowej ocenie ryzyka wskazano, że rozpraszanie operacji na kwoty znajdujące się poniżej określonego progu może być wykorzystywane do omijania obowiązków informacyjnych.

Zgłoszenie do GIIF samo w sobie nie oznacza winy ani nałożenia kary. Może jednak prowadzić do dalszej analizy. W uzasadnionych przypadkach bank nie przeprowadza transakcji, a GIIF może zażądać jej wstrzymania lub blokady rachunku na czas określony w ustawie. Jeżeli podejrzenie się potwierdza, sprawa może następnie trafić do prokuratora.

Zobacz też: Tysiące wniosków 800+ odrzuconych. Będą kolejne zmiany, jest stanowisko rządu

Kiedy urząd skarbowy sprawdza przelew? Ważna jest nie tylko kwota

Bank i urząd skarbowy nie pełnią tej samej funkcji. Zawiadomienie dotyczące podejrzenia prania pieniędzy trafia przede wszystkim do GIIF, a nie automatycznie do urzędu skarbowego obsługującego właściciela rachunku. Organy Krajowej Administracji Skarbowej mogą jednak uzyskać informacje bankowe w ramach przewidzianych prawem działań, między innymi gdy prowadzone czynności dotyczą konkretnej osoby lub podejrzenia przestępstwa skarbowego.

Uwagę mogą zwrócić regularne wpływy od wielu osób, które przypominają zapłatę za towary lub usługi, mimo że właściciel rachunku nie wykazuje takiej działalności i przychodów. Pytania może wywołać również duża wpłata gotówkowa bez widocznego źródła, częste przekazywanie pieniędzy między niespokrewnionymi osobami albo suma wyraźnie niepasująca do dochodów wykazywanych w deklaracjach. Nie są to automatyczne dowody złamania prawa, ale mogą prowadzić do wezwania podatnika do przedstawienia wyjaśnień, umów i potwierdzeń.

Szczególne znaczenie mają darowizny. Kwota wolna zależy od grupy podatkowej i wynosi obecnie 36 120 zł w pierwszej grupie, 27 090 zł w drugiej oraz 5733 zł w trzeciej. Limity obejmują łączną wartość nabyć od tej samej osoby w okresie pięciu lat. Najbliższa rodzina może skorzystać z pełnego zwolnienia, ale po przekroczeniu limitu trzeba zasadniczo złożyć zgłoszenie SD-Z2 w ciągu sześciu miesięcy, a przekazanie pieniędzy powinno być odpowiednio udokumentowane.

Jeżeli podatnik dopiero podczas kontroli powoła się na wcześniej niezgłoszoną darowiznę, od której nie zapłacił należnego podatku, może zostać zastosowana sankcyjna stawka wynosząca 20 proc. Sam żartobliwy lub nieprecyzyjny tytuł przelewu nie przesądza jeszcze, czym była operacja, ale może utrudnić jej szybkie wyjaśnienie. Urząd będzie badał rzeczywisty charakter przekazania pieniędzy, a nie wyłącznie treść wpisaną w bankowości.

Inne zasady dotyczą prywatnych pożyczek. Podstawowa stawka podatku od czynności cywilnoprawnych wynosi 0,5 proc. W przypadku pożyczek w najbliższej rodzinie możliwe jest zwolnienie, ale po przekroczeniu ustawowego limitu trzeba między innymi złożyć deklarację PCC-3 w terminie 14 dni i udokumentować przekazanie pieniędzy na rachunek, przez SKOK albo przekazem pocztowym.

Aby ograniczyć ryzyko nieporozumień, warto stosować trzy zasady. Tytuł przelewu powinien odpowiadać rzeczywistemu celowi, do większych operacji należy zachowywać umowy i inne dokumenty, a darowizny, pożyczki oraz przychody trzeba rozliczać zgodnie z przepisami. Legalny przelew nie staje się podejrzany wyłącznie z powodu wysokiej kwoty, ale brak spójnego wyjaśnienia i dokumentacji może uruchomić działania banku lub urzędu skarbowego.