Wykonawca zniknął, a ty masz oddać dotację z „Czystego Powietrza”? Możesz tego uniknąć

Senat przyjął bez poprawek ustawę przygotowaną dla osób oszukanych przy realizacji programu „Czyste Powietrze”. Skala problemu nie jest marginalna. Ministerstwo Klimatu i Środowiska szacuje, że nierozliczone zaliczki wynoszą około 285 mln zł, a sprawa może dotyczyć ponad 8 tys. rodzin.

Firma dostała pieniądze, właściciel domu dostał dług

Mechanizm był prosty i dla wielu rodzin wyjątkowo brutalny. Właściciel domu podpisywał umowę o dotację oraz umowę z wykonawcą. Wojewódzki fundusz wypłacał część dofinansowania z góry i przelewał ją bezpośrednio na konto firmy, która miała wykonać modernizację. Właściciel często nawet nie widział tych pieniędzy, ale odpowiadał za ich prawidłowe wykorzystanie.

Jeżeli wykonawca nie zamontował pieca, nie ocieplił budynku albo nie przedstawił dokumentów potrzebnych do rozliczenia inwestycji, fundusz zwracał się o pieniądze do właściciela domu, któremu przyznano dotację. To on był stroną umowy o dofinansowanie. Rzecznik Praw Obywatelskich informował o skargach osób, od których żądano zwrotu kilkudziesięciu tysięcy złotych, choć zostały pokrzywdzone przez firmę wykonującą zlecenie.

Jedna z poszkodowanych opisywała w relacji przytoczonej przez serwis Murator, że wykonawca wziął zaliczkę i przestał się odzywać. Nie wykonał żadnych prac, a fundusz zażądał od właścicielki domu zwrotu prawie 40 tys. zł. Termin zapłaty mijał, odsetki rosły, a zgłoszona prokuraturze sprawa nie zatrzymała żądania. Rodzina została bez remontu, bez pieniędzy i z cudzym rachunkiem do zapłacenia.

Nie każdy poszkodowany skorzysta z nowych zasad

Ustawa obejmie właścicieli domów, którym przyznano dofinansowanie, ale z przyczyn od nich niezależnych inwestycja nie została wykonana albo prawidłowo rozliczona. Najważniejszy okres dotyczy wniosków złożonych od 15 lipca 2022 r. do 28 listopada 2024 r. Wtedy fundusze często wypłacały zaliczki bezpośrednio wykonawcom.

Pomoc może objąć również wcześniejsze umowy, jeżeli fundusz także wtedy wypłacił pieniądze bezpośrednio firmie według takich samych zasad. Z nowych rozwiązań będzie mógł skorzystać również spadkobierca właściciela domu, który przyjął spadek.

Nowa ustawa nie skasuje jednak automatycznie wszystkich długów związanych z programem „Czyste Powietrze”. Nie każdy nieudany remont jest oszustwem. Firma mogła źle wykonać pracę, spóźnić się albo upaść bez popełnienia przestępstwa. Jeżeli policja lub prokuratura uznają, że jest to jedynie spór o wykonanie umowy i nie rozpoczną postępowania karnego, właściciel nie skorzysta z nowej ścieżki ochrony.

Zgłoszenie oszustwa nie wystarczy. Potrzebny będzie wniosek

Samo zawiadomienie policji lub prokuratury nie wystarczy do zawieszenia spłaty. Postępowanie karne musi zostać wszczęte, a dokument, który to potwierdza, trzeba będzie dołączyć do wniosku składanego w wojewódzkim funduszu, z którym właściciel domu zawarł umowę o dofinansowanie.

Między zgłoszeniem podejrzenia oszustwa a decyzją o rozpoczęciu postępowania może minąć trochę czasu. Gdy fundusz dowie się o zawiadomieniu, będzie mógł tymczasowo przestać domagać się pieniędzy. Takie wstrzymanie potrwa do złożenia właściwego wniosku po wszczęciu sprawy karnej albo do odmowy jej rozpoczęcia.

We wniosku trzeba będzie podać podstawowe dane właściciela i wskazać umowę o dofinansowanie. Zawieszenie spłaty zacznie działać w dniu, w którym fundusz otrzyma kompletny wniosek wraz z potwierdzeniem wszczęcia postępowania.

Zawieszenie oznacza przerwę w żądaniu zapłaty, a nie skasowanie długu. Przez ten czas nadal będą naliczane odsetki. Ochrona potrwa do prawomocnego zakończenia sprawy karnej.

Poszkodowany powinien zachować umowę z wykonawcą, udzielone pełnomocnictwa, pisma z funduszu, korespondencję z firmą, zdjęcia niewykonanych lub wadliwych prac oraz dokumenty z policji albo prokuratury. Nie wszystkie będą załącznikami do wniosku, ale mogą pokazać, kto faktycznie odpowiada za nierozliczoną dotację.

Wyrok może zdjąć dług z właściciela domu

Jeżeli sąd prawomocnie potwierdzi, że wykonawca popełnił przestępstwo i przez to dotacja nie została rozliczona, właściciel domu nie będzie musiał oddawać tej części pieniędzy, której nie odzyskał od firmy. Fundusz będzie mógł zażądać ich bezpośrednio od wykonawcy.

Ochrona nie pozwoli jednak odzyskać tej samej kwoty dwa razy. Jeżeli właściciel domu otrzyma pieniądze od wykonawcy, będzie musiał w ciągu 30 dni przekazać funduszowi odpowiadającą im część należności. Zwolnienie obejmie więc to, czego poszkodowany rzeczywiście nie zdołał odzyskać.

Ustawa przewiduje też wyjście dla osób, które nie mogą skorzystać z postępowania karnego. Przykładowo prokuratura może uznać, że wykonawca po prostu zbankrutował i odmówić prowadzenia sprawy o oszustwo. Jeżeli właściciel domu ma do zwrotu 40 tys. zł, żyje z niewielkiej emerytury i po zapłaceniu długu zabrakłoby mu na mieszkanie oraz leki, będzie mógł poprosić fundusz o raty, odroczenie płatności, a nawet częściowe lub całkowite umorzenie należności.

Fundusz sprawdzi dochody i koszty utrzymania wnioskodawcy oraz jego rodziny z ostatnich sześciu miesięcy. Nie będzie to pomoc automatyczna, ale decyzja podejmowana po zbadaniu konkretnej sytuacji.

Ustawa jeszcze nie obowiązuje. Po podpisie prezydenta i ogłoszeniu wejdzie w życie po 14 dniach, a do tego czasu żądania zwrotu pieniędzy nie zostaną automatycznie wstrzymane. Nowe przepisy nie dokończą remontu ani nie zwrócą rodzinom miesięcy stresu. Mają jednak zmienić podstawową zasadę systemu, w którym publiczne pieniądze omijały konto właściciela domu, ale odpowiedzialność trafiała właśnie do niego. Ciężar długu ma wreszcie podążyć za pieniędzmi, zamiast zatrzymywać się na osobie, która ich nie dostała.