Spadek po bezdzietnym wuju jest możliwy. Dziedziczenie ustawowe mówi wprost

Polacy wciąż nie spisują testamentów

Choć świadomość prawna Polaków systematycznie rośnie, temat spisywania testamentów wciąż traktowany jest po macoszemu. Z badań wynika, że zaledwie kilku na stu obywateli decyduje się na uregulowanie spraw majątkowych za życia. Część z nas obawia się, że w ten sposób "zapeszy" śmierć, inni błędnie zakładają, że ich majątek jest zbyt mały, by warto było fatygować notariusza. Tymczasem brak testamentu nie oznacza, że nasze mienie trafi w próżnię. W takiej sytuacji uruchamiana jest procedura dziedziczenia ustawowego, czyli sztywny algorytm zapisany w Kodeksie cywilnym, który automatycznie wskazuje nowych właścicieli pozostawionych dóbr. 

Mechanizm ten powołuje do spadku z mocy prawa, choć spadkobierca ma czas na decyzję o jego przyjęciu lub odrzuceniu, a późniejsze sformalizowanie praw do majątku, na przykład u notariusza lub w sądzie, jest niezbędne. Warto pamiętać, że dziedziczenie ustawowe ma charakter “zapasowy”, stosuje się je tylko wtedy, gdy zmarły nie pozostawił ważnego testamentu lub gdy wskazane w nim osoby nie chcą bądź nie mogą przyjąć spadku. Prawo polskie daje absolutny priorytet woli zmarłego, jednak gdy ta nie została wyrażona, ustawodawca zakłada, że majątek powinien pozostać w rękach najbliższej rodziny. 

Definicja "najbliższych" jest jednak w przepisach znacznie szersza, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka, a krąg uprawnionych sięga daleko poza domowników zmarłego. System ten opiera się na grupach dziedziczenia. Dopiero gdy w jednej grupie nie ma spadkobierców lub odrzucą oni spadek, prawo przechodzi na kolejną grupę. To zabezpieczenie ma na celu utrzymanie własności prywatnej w rękach osób spokrewnionych, a przejęcie majątku przez gminę lub Skarb Państwa traktowane jest jako ostateczność, gdy zawiodą wszystkie inne ogniwa łańcucha genealogicznego.

Tak działa prawo spadkowe

Zanim przejdziemy do specyficznej sytuacji bezdzietnego krewnego, warto zrozumieć ogólny schemat, który rządzi polskim prawem spadkowym. Ustawodawca podzielił rodzinę na kilka grup pierwszeństwa. Na samym szczycie tej piramidy znajdują się oczywiście małżonek oraz dzieci zmarłego, ewentualnie ich zstępni, czyli wnuki. To sytuacja standardowa i najczęstsza, majątek dzielony jest między nich, przy czym część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości. Jeśli jednak zmarły nie miał dzieci, sprawa zaczyna się komplikować, a do gry wchodzą dalsi krewni. W drugiej kolejności, w przypadku braku zstępnych, czyli dzieci i wnuków, do spadku powoływani są małżonek oraz rodzice zmarłego.

To ważny moment, o którym często zapominamy, rodzice mają silne umocowanie w prawie spadkowym. Jeśli spadkodawca nie pozostawił małżonka ani zstępnych, to właśnie rodzice dziedziczą po nim w pierwszej kolejności, dzieląc się majątkiem po połowie. Problem pojawia się w momencie, gdy rodzice już nie żyją. Wówczas prawo nie przeskakuje od razu na dalszych kuzynów czy instytucje państwowe, ale kieruje wzrok na rodzeństwo zmarłego. Jest to logiczna konsekwencja zasady, że majątek ma "spływać" w dół drzewa genealogicznego lub, w przypadku braku takiej możliwości, rozchodzić się na boki, do braci i sióstr. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że relacje osobiste nie wpływają automatycznie na dziedziczenie ustawowe, chyba że wystąpią przesłanki do uznania spadkobiercy za niegodnego lub został on skutecznie wydziedziczony.

Jeśli nie ma testamentu wydziedziczającego, więzy krwi są dla sądu kluczowym wyznacznikiem prawa do przejęcia majątku. Co więcej, w polskim prawie funkcjonuje instytucja tak zwanego zachowku, która chroni interesy pominiętych w testamencie najbliższych, ale w przypadku dziedziczenia ustawowego to właśnie ustawowe udziały wyznaczają ostateczny podział tortu.

Zobacz też: Koniec przedawnienia. Skarbówka będzie mogła ścigać podatnika. Ministerstwo Finansów ma plan

Tyle odziedziczą po zmarłym wuju

Dochodzimy tu do sedna problemu, czyli sytuacji, w której umiera bezdzietny wuj lub ciotka, niepozostawiający po sobie małżonka. W takim scenariuszu, zgodnie z art. 932 Kodeksu cywilnego, w pierwszej kolejności dziedziczą jego rodzice. Jednak biorąc pod uwagę naturalny bieg rzeczy, często zdarza się, że w momencie śmierci wuja, jego rodzice, czyli dziadkowie potencjalnych spadkobierców, już nie żyją. Wówczas udział, który przypadałby zmarłemu rodzicowi, przechodzi na rodzeństwo spadkodawcy w częściach równych. Tu pojawia się kluczowy mechanizm tak zwanego prawa reprezentacji. Jeśli któryś z braci lub sióstr zmarłego wuja również nie dożył otwarcia spadku, jego udział nie przepada ani nie powiększa udziału żyjącego rodzeństwa. Ta część przechodzi bezpośrednio na zstępnych tego zmarłego brata lub siostry, czyli na jego dzieci.

W ten właśnie sposób bratanek lub siostrzeniec stają się ustawowymi spadkobiercami po bezdzietnym wuju. Dziedziczą oni dokładnie tę część majątku, która przypadłaby ich rodzicowi. Jeśli więc wuj miał brata i siostrę, a brat zmarł wcześniej, pozostawiając dwoje dzieci, to połowę majątku wuja otrzyma jego żyjąca siostra, a drugą połowę podzielą między siebie dzieci zmarłego brata, otrzymując po 25 procent całości dla każdego. 

Warto również odnotować istotne zmiany w prawie, które weszły w życie pod koniec 2023 roku. Nowelizacja Kodeksu cywilnego zawęziła krąg spadkobierców w dalszej kolejności, co ma na celu przyspieszenie postępowań spadkowych. Ograniczenie to dotyczy sytuacji, w której do dziedziczenia dochodziliby dziadkowie spadkodawcy, gdyby nie było rodziców, rodzeństwa ani ich zstępnych. Obecnie, jeśli dziadkowie nie żyją, dziedziczą tylko ich dzieci i wnuki. Dalsi krewni, tacy jak cioteczne wnuki, zostali wyłączeni z dziedziczenia ustawowego. Oznacza to, że szansa na "spadek z Ameryki" od bardzo dalekiego krewnego, którego nigdy nie widzieliśmy na oczy, stała się mniejsza, ale dla bliskich bratanków i siostrzeńców sytuacja pozostaje stabilna, są oni w ścisłej czołówce kolejki do majątku.