Osiągnęła 67 lat bez etatu. Czy ZUS wypłaci emeryturę? Tysiące Polek są w tej sytuacji

Konstrukcja polskiego systemu emerytalnego

Polski system emerytalny, zreformowany pod koniec lat 90., opiera się na zasadzie zdefiniowanej składki. To fundamentalna zmiana w stosunku do dawnych rozwiązań, gdzie o wysokości świadczenia decydowały wybrane, najlepsze lata zarobkowe. Dziś Zakład Ubezpieczeń Społecznych pełni rolę księgowego, który zlicza każdą złotówkę wpłaconą na indywidualne konto ubezpieczonego. ZUS nie jest instytucją charytatywną, a wypłacane pieniądze są zwrotem tego, co sami do systemu wpłaciliśmy. Dla osoby, która nigdy nie była zatrudniona na etacie, oznacza to konieczność analizy źródeł swojego utrzymania w przeszłości, gdyż etat nie jest jedynym tytułem do ubezpieczeń.

Brak etatu nie jest tożsamy z brakiem ubezpieczenia. Jeśli 67-latka prowadziła przez lata własną działalność gospodarczą, wykonywała zlecenia oskładkowane lub funkcjonowała jako osoba współpracująca, jej kapitał w ZUS mógł urosnąć. Działalność gospodarcza jest pełnoprawnym tytułem do ubezpieczenia emerytalnego. W takim scenariuszu kobieta po osiągnięciu 60. roku życia nabywa prawo do emerytury wyliczanej na podstawie zgromadzonego kapitału podzielonego przez prognozowaną długość dalszego trwania życia. Jeżeli jednak jej aktywność opierała się na nieoskładkowanych umowach o dzieło, pracy "na czarno” lub zajmowaniu się domem bez opłacania dobrowolnych składek, saldo jej konta w ZUS wynosi okrągłe zero. W matematycznym wzorze stosowanym przez organ rentowy dzielenie zera przez dowolną liczbę miesięcy dalszego życia zawsze da wynik zerowy.

Te emerytury pobiera coraz więcej Polaków

W debacie publicznej często pojawia się temat tak zwanych emerytur groszowych, które pobiera już kilkaset tysięcy Polaków. Są to świadczenia wypłacane osobom, które wpłaciły do systemu zaledwie kilka składek, czasem pracując legalnie tylko przez kilka dni w całym życiu. ZUS ma obowiązek wypłacić wyliczoną kwotę, nawet jeśli wynosi ona kilkadziesiąt groszy miesięcznie. Aby jednak otrzymać gwarancję wypłaty emerytury minimalnej, która od marca 2025 roku wynosi 1878,91 złotych brutto, konieczne jest spełnienie warunku stażowego. Dla kobiet wynosi on 20 lat, a dla mężczyzn 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych.

Dla przykładowej 67-latki brak etatu staje się krytyczny, jeśli nie towarzyszyły mu inne formy legalnej aktywności. Nawet jeśli przez lata prowadziła dom i wychowywała dzieci, okresy te, choć w pewnym zakresie uwzględniane jako nieskładkowe, rzadko wystarczają do uzbierania wymaganych 20 lat stażu. Bez tego stażu państwo nie dopłaci do minimalnej wysokości świadczenia. Oznacza to, że jeśli z wyliczeń kapitałowych wyjdzie 300 złotych emerytury, seniorka otrzyma dokładnie taką kwotę. Jest to element systemu promujący zasadę, że otrzymuje się tyle, ile się odłożyło, co jednak skazuje na ubóstwo osoby, które wypadły poza nawias rynku pracy. Problem ten dotyczy statystycznie częściej kobiet podejmujących się nieodpłatnej pracy opiekuńczej.

Zobacz też: Koniec „dzikiego” najmu? 20 maja wchodzą nowe przepisy, Polacy mocno się zdziwią

Na to może liczyć kobieta, która nie pracowała na etacie

Kobieta, która nigdy nie pracowała zawodowo i nie odprowadzała składek, nie musi zostać całkowicie bez środków do życia, choć rozwiązanie leży w sferze polityki socjalnej. Od 2019 roku funkcjonuje program znany jako "Mama 4 plus”, czyli Rodzicielskie Świadczenie Uzupełniające. Jest ono przyznawane osobom, które urodziły i wychowały lub tylko wychowały co najmniej czworo dzieci, a z powodu braku stażu pracy nie nabyły prawa do najniższej emerytury. Wysokość tego świadczenia odpowiada kwocie minimalnej emerytury.

Świadczenie to jest przyznawane na wniosek, a Prezes ZUS ma prawo odmówić jego przyznania, jeśli wnioskodawca posiada inne źródła dochodu zapewniające niezbędne środki utrzymania. Co istotne, jeśli 67-latka wypracowała sobie niewielką emeryturę (np. 200 zł), świadczenie uzupełniające zostanie przyznane w takiej wysokości, aby łącznie z tą emeryturą suma wynosiła równowartość emerytury minimalnej. Jest to rozwiązanie hybrydowe, mające na celu zapobieganie ubóstwu wśród osób starszych. W przypadku osób bezdzietnych lub posiadających mniej niż czworo dzieci, brak składek oznacza brak prawa do świadczeń z ZUS, a jedynym oparciem pozostaje pomoc społeczna w formie zasiłków, które są zazwyczaj niższe niż minimalna emerytura.