Wielka zmiana w świadczeniach od 5 marca. Dla tych obywateli dostęp został ograniczony

Miliony osób przekroczyły polską granicę

Zbrojna napaść Rosji z lutego 2022 roku całkowicie przemodelowała architekturę bezpieczeństwa w regionie. Pełnoskalowa inwazja wywołała natychmiastowe reperkusje gospodarcze dla całego kontynentu, stawiając państwa frontowe przed ogromnym wyzwaniem. W pierwszych miesiącach po wybuchu walk polską granicę przekroczyły miliony osób szukających bezpiecznego schronienia. To największy kryzys uchodźczy w Europie od zakończenia II wojny światowej.

Jak podają oficjalne statystyki zawarte w raporcie Straży Granicznej podsumowującym 2022 rok, granica Ukrainy z Polską została przekroczona ponad 17 milionów razy, a w obu kierunkach odprawiono nawet 34 mln podróżnych. Znaczna część z nich postanowiła związać swoją przyszłość z rynkiem nad Wisłą. Polska stała się głównym hubem recepcyjnym, przyjmując obciążenie logistyczne o niespotykanej dotąd skali.

Sytuacja wymagała natychmiastowej reakcji administracyjnej, gdyż standardowe procedury azylowe uległyby natychmiastowemu załamaniu. Odpowiedzią ustawodawcy była błyskawicznie przygotowana i przegłosowana specustawa o pomocy obywatelom Ukrainy. Dokument ten zagwarantował uchodźcom w pełni legalny pobyt, swobodny dostęp do rynku pracy bez uciążliwych formalności oraz szeroki dostęp do świadczeń, choć ograniczony przepisami szczegółowymi. Przyznanie numerów PESEL ze statusem UKR, których zarejestrowano blisko 1,6 miliona, stało się realnym fundamentem integracji nowo przybyłych z krajowym obrotem gospodarczym.

Polska udzieliła pomocy uchodźcom - jaka jest skala wsparcia?

Z biegiem kolejnych kwartałów początkowy, wręcz euforyczny zapał pomocowy zaczął jednak stygnąć. Badania opinii publicznej prowadzone w ubiegłych latach, w tym raport CBOS o stosunku Polaków do uchodźców z 2024 roku, w sposób jednoznaczny wskazywały na rosnące zmęczenie przedłużającym się kryzysem na Wschodzie. Na wyraźną zmianę nastrojów wpłynęła nie tylko geopolityczna niepewność, ale przede wszystkim czysto ekonomiczne uwarunkowania.

Gdy inflacja konsumencka przebijała poziomy nienotowane od ćwierćwiecza, osiągając dynamikę przekraczającą 18 procent, skłonność do bezwarunkowej filantropii gwałtownie spadła. Według wyliczeń, bezpośrednie koszty wsparcia pochłonęły kilkadziesiąt miliardów złotych, obejmując wydatki budżetu centralnego oraz uszczuplone kasy samorządowe. Co jednak istotne, według danych z raportu Banku Gospodarstwa Krajowego, w samym 2024 roku wpływy od emigrantów z Ukrainy wyniosły 15,21 mld zł.

Dlaczego nastroje uległy tak drastycznemu ochłodzeniu? Przeciętny obywatel zaczął coraz głośniej wyrażać obawy o długoterminową stabilność kasy państwowej oraz jakość podstawowych usług publicznych, takich jak edukacja przedszkolna czy publiczna ochrona zdrowia. Poważne napięcia pojawiły się również na mocno rozgrzanym rynku nieruchomości, gdzie nagły skok popytu wywindował stawki najmu w największych polskich miastach do nienotowanych wcześniej poziomów. Obywatele zaczęli stanowczo oczekiwać szczegółowej weryfikacji zasadności wypłacanych pieniędzy, nie zgadzając się na przedłużanie nadzwyczajnego trybu pomocowego.

Zobacz też: RPP zdecydowała o stopach procentowych. Tak zmienią się raty kredytów, Polacy muszą to wiedzieć

Od 5 marca dostęp do świadczeń będzie ograniczony

Wyczerpywanie się dotychczasowej, bardzo liberalnej formuły pomocowej znalazło wreszcie odzwierciedlenie w działaniach ustawodawczych. W czwartek, 5 marca 2026 roku, wchodzą w życie kluczowe przepisy nowej ustawy opublikowanej w Dzienniku Ustaw w lutym 2026 roku, która ostatecznie wygasza wiele rozwiązań osłonowych.

Podpisuję tę ustawę w przekonaniu, że chroni nasze finanse publiczne, porządkuje system i przywraca poczucie elementarnej uczciwości - mówił o podpisanej ustawie Karol Nawrocki w nagraniu umieszczonym na profilu Kancelarii Prezydenta w serwisie X.

Nowa regulacja wygasza dotychczasową tzw. specustawę pomocową, wprowadzając zamiast niej jednolity system ochrony czasowej dla wszystkich cudzoziemców. Jednocześnie utrzymano samą ochronę czasową dla obywateli Ukrainy do 4 marca 2027 r., co oznacza, że ich pobyt w Polsce nadal pozostaje legalny, jednak zakres specjalnych przywilejów będzie stopniowo ograniczany.

Zmiany w zakresie świadczeń dla obywateli Ukrainy

Jedną z istotnych zmian jest zaostrzenie zasad uzyskania i utrzymania statusu ochrony czasowej. Wprowadzono obowiązek złożenia wniosku o numer PESEL ze statusem UKR w ciągu 30 dni od wjazdu do Polski. Niezłożenie takiego wniosku w wymaganym terminie będzie traktowane jako rezygnacja z ochrony czasowej i skutkować jej wygaśnięciem. Status PESEL UKR nadal pozostaje podstawowym sposobem potwierdzania legalnego pobytu, jednak papierowe zaświadczenia mają zostać zastąpione elektroniczną kartą DIIA oraz możliwością potwierdzania tożsamości i statusu pobytowego w aplikacji mObywatel.

Ograniczeniu ulega także część świadczeń socjalnych oraz zakres pomocy udzielanej uchodźcom. Zmniejszony zostanie dostęp do opieki zdrowotnej finansowanej przez państwo, będzie ona przysługiwać przede wszystkim małoletnim, osobom pracującym, ofiarom przemocy oraz osobom szczególnie wrażliwym przebywającym w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania. Osoby dorosłe, które nie pracują, będą korzystać z opieki medycznej na takich samych zasadach jak inni niepracujący cudzoziemcy przebywający w Polsce. Nowe przepisy ograniczają również zakres pomocy w zakresie zakwaterowania i wyżywienia. Wsparcie to ma być kierowane wyłącznie do grup szczególnie wrażliwych, takich jak osoby z niepełnosprawnościami czy osoby wymagające szczególnej opieki. Pozostali uchodźcy będą w większym stopniu zobowiązani do samodzielnego zapewnienia sobie warunków mieszkaniowych i utrzymania.

Zmiany obejmują również system edukacji. Do końca bieżącego roku szkolnego utrzymane zostaną dodatkowe rozwiązania wspierające uczniów z Ukrainy, takie jak oddziały przygotowawcze, dodatkowe lekcje języka polskiego czy finansowanie transportu i pomocy materialnej. Po tym okresie szkoły mają jednak powrócić do standardowych zasad funkcjonowania, co oznacza stopniowe wygaszanie nadzwyczajnych form wsparcia wprowadzonych po 2022 r.