W tym przypadku testament nic nie da. Dom i tak przejmie państwo

Pułapki formalne i niechciany spadek

Choć testament jest wyrazem autonomicznej woli spadkodawcy, polskie prawo nakłada na niego szereg rygorystycznych wymogów, których niedopełnienie czyni dokument jedynie bezwartościowym arkuszem papieru. Statystyki są nieubłagane – nawet 90 proc. spraw spadkowych w naszym kraju rozstrzyganych jest na podstawie dziedziczenia ustawowego. Wynika to nie tylko z faktu, że sporządzanie testamentów wciąż nie cieszy się w Polsce dużą popularnością, ale również z częstego podważania ich ważności przed sądem. 

Testament może zostać uznany za nieważny, jeśli zostanie udowodnione, że spadkodawca działał pod wpływem błędu, groźby lub w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji. W takim momencie testament przestaje istnieć w obrocie prawnym, a majątek zostaje rozdysponowany według sztywnych reguł kodeksowych, co może być całkowicie sprzeczne z intencjami zmarłego.

Kolejnym ważnym momentem jest postawa samych spadkobierców wymienionych w dokumencie. Prawo nikogo nie zmusza do przyjęcia majątku, zwłaszcza gdy jest on obciążony długami. Jeśli każda z osób wskazanych w testamencie złoży oświadczenie o odrzuceniu spadku, sytuacja prawna wraca do punktu wyjścia. Wówczas następuje powołanie do dziedziczenia z ustawy, czyli poszukiwanie krewnych w kolejnych liniach pokrewieństwa.

Problem pojawia się wtedy, gdy rodzina jest nieliczna lub nikt nie chce przejąć odpowiedzialności za pozostawione dobra. Warto zauważyć, że proces ten bywa długotrwały i kosztowny dla samych zainteresowanych, a brak precyzji w planowaniu sukcesji jedynie potęguje chaos prawny po śmierci właściciela nieruchomości.

Gdy gmina staje się przymusowym dziedzicem

Najbardziej zaskakujący dla wielu osób jest fakt, że państwo występuje w roli tzw. spadkobiercy koniecznego. Oznacza to, że w hierarchii dziedziczenia, na samym jej końcu, znajdują się podmioty publiczne, które nie mogą odrzucić spadku. Jeżeli spadkodawca nie pozostawił testamentu lub jego zapisy okazały się nieskuteczne z powodów formalnych, a wszyscy krewni odrzucili spadek lub po prostu ich nie ma, majątek przechodzi na własność gminy ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego.

W sytuacji, gdy miejsca tego nie da się ustalić lub zmarły mieszkał za granicą, cała masa spadkowa, w tym domy, mieszkania czy grunty, trafia bezpośrednio do Skarbu Państwa. Dlaczego dochodzi do takich sytuacji, skoro teoretycznie każdy ma jakichś krewnych? Współczesny model rodziny, migracje i rozluźnienie więzi sprawiają, że krąg spadkobierców ustawowych często się wyczerpuje.

Prawo przewiduje dziedziczenie przez małżonków, dzieci, wnuków, rodziców, rodzeństwo, a nawet dziadków i ich zstępnych (czyli np. ciotki i wujów). Jeśli jednak żadna z tych osób nie może lub nie chce dziedziczyć, nieruchomość staje się własnością publiczną. Jest to mechanizm mający na celu zapobieganie powstawaniu tzw. mienia niczyjego, które bez właściciela ulegałoby niszczeniu i wykluczeniu z obrotu gospodarczego.

Gmina przejmująca taki dom ma obowiązek uregulowania ewentualnych długów spadkowych, ale tylko do wartości przejętego majątku (tzw. dobrodziejstwo inwentarza).

Zobacz też: Mieszkanie czy długi? Prawo spadkowe w 2026 roku to pole minowe. Jeden podpis może zniszczyć Twoje życie

Edukacja spadkowa ma lepiej zabezpieczać Polaków

Przykłady z innych krajów, jak Islandia, gdzie standardy pracy i dziedziczenia są mocno osadzone w tradycji prawnej, pokazują, że jasne reguły sprzyjają stabilności społecznej.

W Polsce tymczasem brak wiedzy o tym, że testament nie jest „niezniszczalną” tarczą, prowadzi do dramatów. Często spadkodawcy pomijają w testamencie osoby uprawnione do zachowku (roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym pominiętym w testamencie), co generuje wieloletnie spory sądowe, które kończą się koniecznością sprzedaży odziedziczonego domu, by spłacić roszczenia.

Bez konsultacji z notariuszem i zrozumienia mechanizmów dziedziczenia ustawowego, ryzykujemy, że nasz majątek, zamiast służyć bliskim, zasili zasoby komunalne lub państwowe. W dobie rosnących cen nieruchomości, każda luka w planowaniu spadkowym staje się niezwykle kosztownym błędem, którego skutki dotykają kolejne pokolenia.