Rewolucja na cmentarzach. Polska domaga się nowego modelu pochówku, inicjatywa już w Senacie

Na polskich cmentarzach tradycja zderzy się z nowoczesnością

Dyskusja o tym, jak chcemy być żegnani, przestała być tematem tabu, a stała się palącym problemem logistycznym i prawnym. Obecny stan prawny, oparty na przepisach sprzed wielu lat, rygorystycznie nakazuje składanie ciał lub prochów wyłącznie na terenach oznaczonych jako nekropolie. Tymczasem polskie samorządy coraz głośniej alarmują: zaczyna brakować miejsca na tradycyjne pochówki.

Jak zauważył senator Piotr Masłowski, problem z gruntem pod cmentarze staje się barierą cywilizacyjną, której nie da się rozwiązać wyłącznie poprzez budowę kolejnych kolumbariów (ścian z niszami na urny). W przestrzeni publicznej coraz częściej pojawiają się relacje o osobach, które decydują się na rozsypywanie prochów bliskich w tajemnicy, by następnie dokonać „symbolicznego” pochówku pustej urny przed urzędnikiem lub duchownym. Ta prawna fikcja stała się impulsem dla senatorów, by pochylić się nad petycją zakładającą całkowite odejście od dotychczasowych zasad.

Media donoszą o sytuacjach, w których ludzie, niekoniecznie celebryci, rozsypują prochy, a potem udają pochówek. Patrzę na to także z punktu widzenia osoby, która na swoim terenie dostrzega coraz większy problem z gruntem pod cmentarze. Jeśli poruszone w petycji możliwości nie rodzą wątpliwości epidemiologicznych, powinniśmy się na nie wreszcie otworzyć - mówił senator Piotr Masłowski, cytowany przez portal rynekzdrowia.pl.

Ministerstwo Zdrowia zgadza się na rewolucyjne zmiany w pogrzebach

Autor inicjatywy i proponowanych zmian wprost wskazuje, że współczesne społeczeństwo oczekuje form pożegnania, które są bliższe ich światopoglądowi, przekonaniom ekologicznym czy po prostu osobistym więziom z konkretnymi miejscami, takimi jak przydomowe ogrody czy ulubione lasy.

Przełom w dyskusji nastąpił wraz z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Zdrowia, które do tej pory było głównym hamulcowym liberalizacji przepisów. Resort uznał, że proponowane zmiany, w tym rozsypywanie prochów poza cmentarzami, nie stwarzają zagrożenia epidemiologicznego ani sanitarno-epidemiologicznego.

To oświadczenie usuwa najważniejszy argument merytoryczny przeciwników reformy, ponieważ prochy po procesie kremacji (spopieleniu zwłok w temperaturze przekraczającej 800 stopni Celsjusza) są biologicznie obojętne. Propozycje zmian idą w trzech konkretnych kierunkach. Pierwszy to wyznaczenie przez samorządy specjalnych terenów zielonych lub akwenów, gdzie prochy mogłyby być legalnie rozsypywane.

Drugi nurt zakłada dopuszczenie pochówku na gruntach prywatnych, co pozwoliłoby rodzinom zachować prochy bliskich w ogrodach, o ile zostaną spełnione określone wymogi formalne. Trzecią, najbardziej wizjonerską koncepcją, są tzw. cmentarze leśne. W takim modelu zamiast marmurowych nagrobków i betonowych alejek, pamięć zmarłego byłaby upamiętniana poprzez posadzenie drzewa. Taka forma nie tylko rozwiązuje problem deficytu miejsca, ale również wpisuje się w globalny trend ekologicznych pochówków, minimalizując ślad węglowy i chroniąc naturalne ekosystemy przed chemicznymi substancjami używanymi przy tradycyjnej balsamacji.

Przykładowo kremacja w Czechach jest bardzo popularna, a obowiązujące przepisy są stosunkowo liberalne - wymagają jedynie, by z prochami postępować w sposób godny oraz nienaruszający zdrowia i porządku publicznego. Urny można przechowywać w domach lub chować w grobach, a prochy wolno rozsypywać na tzw. łąkach pamięci dostępnych przy większych cmentarzach. Na takich terenach nie przewiduje się jednak stawiania zniczy ani składania kwiatów. Na Słowacji regulacje są zbliżone do czeskich, choć sama kremacja nie jest tam aż tak powszechna.

Inaczej wygląda sytuacja w Niemczech, gdzie kremacja dominuje, jednak prawo zabrania przechowywania urn w domach. Prochy można złożyć na cmentarzu, w specjalnie wyznaczonych lasach pamięci (tzw. Friedwald) albo rozsypać na morzu, pod warunkiem że odbywa się to poza strefą trzech mil od brzegu.

Zobacz też: Skąd się biorą dzieci? Bo na pewno nie z 800+. Cała prawda o wpływie dodatku na przyrost naturalny

Wiele opłat cmentarnych wciąż pobieranych jest niezgodnie z prawem

Równolegle z rewolucją w Senacie, w polskich sądach administracyjnych rozgrywa się batalia o pieniądze, które rodziny zmarłych zostawiały w kancelariach cmentarnych. Okazuje się, że wiele opłat, do których przywykliśmy, może być pobieranych bezprawnie. Przełomowy wyrok zapadł jesienią 2024 roku w Olsztynie, gdzie sąd jednoznacznie wskazał, że samorządy mają prawo pobierać wyłącznie opłaty bezpośrednio związane z pochówkiem.

Wszelkie dodatkowe opłaty za korzystanie z infrastruktury, przechowywanie ciała czy enigmatyczne czynności administracyjne nie mają podstawy prawnej. Podobne orzeczenie zapadło później w Warszawie, co wywołało lawinę kontroli regulaminów w całej Polsce. Dla wielu rodzin oznacza to realną szansę na odzyskanie nienależnie pobranych środków. Aby ubiegać się o zwrot, konieczne jest zgromadzenie faktur, wykazanie podstawy naliczenia spornej kwoty i złożenie reklamacji do zarządcy nekropolii.

W przypadku odmowy, ścieżka sądowa stoi otworem, a dotychczasowe orzecznictwo jest wyjątkowo korzystne dla obywateli. Ta sytuacja finansowa, w połączeniu z nowymi propozycjami pochówków poza cmentarzami, może całkowicie zdemontować obecny model ekonomiczny funkcjonowania administracji cmentarnych. Senator Monika Piątkowska studzi jednak emocje, podkreślając, że zmiany dotyczą kwestii kulturowych i religijnych, które wymagają szerokiego konsensusu społecznego przed ostatecznym głosowaniem w parlamencie.

Dotyczy ona (inicjatywa - przyp. red.) kwestii kulturowych, religijnych, niezwykle wrażliwych, dlatego nim podejmiemy jakąkolwiek decyzję, powinniśmy wyczerpać wszelkie możliwości pogłębiania wiedzy i poznać stanowiska - podsumowała senator Monika Piątkowska, cytowana przez portal rynekzdrowia.pl.