Urlop macierzyński może być jeszcze dłuższy. Warunki są jasne

Polska demografia przeżywa wstrząs

Sytuacja ludnościowa nad Wisłą od lat budzi uzasadniony niepokój ekonomistów i socjologów, jednak ostatnie odczyty Głównego Urzędu Statystycznego mają wymiar wręcz alarmujący. W 2025 roku w Polsce urodziło się zaledwie około 238 tysięcy dzieci, co stanowi najgorszy wynik od zakończenia II wojny światowej. Eksperci nie mają złudzeń, że przekroczenie kolejnych psychologicznych barier spadku dzietności jest tylko kwestią czasu, a współczynnik dzietności plasujący się na poziomie znacznie poniżej zastępowalności pokoleń, czyli w okolicach 1,16, zwiastuje poważne problemy dla systemu emerytalnego i rynku pracy w nadchodzących dekadach.

Przyczyny tego stanu rzeczy są złożone i wykraczają daleko poza proste kwestie finansowe. Młodzi Polacy jako bariery w decyzji o powiększeniu rodziny wskazują przede wszystkim brak stabilności mieszkaniowej, niepewność geopolityczną oraz trudności w pogodzeniu kariery zawodowej z życiem prywatnym. W odpowiedzi na te wyzwania państwo rozbudowuje system świadczeń socjalnych, który w założeniu ma stanowić finansową poduszkę bezpieczeństwa. Flagowy program “Rodzina 800 plus”, jednorazowe ”Becikowe” czy wchodzące rozwiązania w ramach programu "Aktywny Rodzic” (tzw. babciowe) to strumień miliardów złotych płynący co roku do domowych budżetów.

Mimo że transfery te realnie zmniejszają sferę ubóstwa wśród dzieci, ich wpływ na decyzje prokreacyjne okazuje się ograniczony, a współcześni rodzice coraz częściej bardziej od gotówki cenią sobie czas i stabilność zatrudnienia. To właśnie w tym kontekście kluczową rolę odgrywają regulacje dotyczące płatnych przerw w pracy, z których urlop macierzyński jest fundamentem rodzicielskiej przygody z systemem ubezpieczeń.

Tak wygląda urlop macierzyński w Polsce

Urlop macierzyński w polskim systemie prawnym ma charakter szczególny, ponieważ łączy w sobie funkcję ochronną dla zdrowia kobiety z czasem niezbędnym na nawiązanie więzi z dzieckiem. Jest to uprawnienie ściśle powiązane ze statusem na rynku pracy, przysługuje pracownicom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę oraz osobom opłacającym dobrowolne składki chorobowe przy prowadzeniu własnej działalności gospodarczej. Część tego urlopu jest obowiązkowa: ustawodawca, mając na uwadze dobrostan biologiczny matki po trudach ciąży i porodu, nakazuje wykorzystanie przez nią co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego po urodzeniu dziecka, zanim możliwe będzie przekazanie opieki ojcu.

Dopiero po tym okresie kobieta może zrzec się pozostałej części wolnego, pod warunkiem że opiekę nad niemowlęciem przejmie ubezpieczony ojciec. Statystyki Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pokazują jednak wyraźnie, że urlop macierzyński wciąż ma twarz kobiety. Mężczyźni zazwyczaj korzystają z dedykowanego im dwutygodniowego urlopu ojcowskiego lub dzielą się z partnerką urlopem rodzicielskim, rzadziej natomiast przejmują opiekę w pierwszych miesiącach życia dziecka. Sama konstrukcja świadczenia zakłada okres szczególnej ochrony, pracodawca nie może w tym czasie wypowiedzieć umowy o pracę (poza wyjątkami takimi jak likwidacja zakładu), a po powrocie musi zagwarantować pracownicy to samo lub równorzędne stanowisko. Standardowo, gdy na świat przychodzi jedno dziecko, urlop ten trwa 20 tygodni, co stanowi bazę, do której przyzwyczajona jest większość rodziców.

Zobacz też: Ten jeden „pożeracz prądu” drastycznie podnosi rachunki. Polacy używają, bo muszą

W tych przypadkach urlop macierzyński będzie dłuższy

Długość urlopu macierzyńskiego nie jest sztywna i zależy bezpośrednio od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie. Zgodnie z obowiązującymi przepisami podstawowy wymiar 20 tygodni (140 dni) dotyczy wyłącznie sytuacji urodzenia jednego dziecka. Jeśli rodzice powitają na świecie bliźnięta, czas ten automatycznie wydłuża się o 11 tygodni, osiągając pułap 31 tygodni. Każde kolejne dziecko z ciąży mnogiej dodaje do tej puli kolejne tygodnie płatnego wolnego: w przypadku trojaczków urlop wynosi 33 tygodnie, dla czworaczków jest to 35 tygodni, natomiast w rzadkich przypadkach urodzenia pięciorga i więcej dzieci wymiar ten osiąga maksymalne 37 tygodni.

Jest to czas w pełni płatny, choć wysokość świadczenia zależy od wybranej strategii. Kobieta może zdecydować się na zasiłek w wysokości 100 proc. podstawy wymiaru pensji za okres urlopu macierzyńskiego i 70 proc. za rodzicielski lub wybrać opcję uśrednioną, wynoszącą 81,5 proc. podstawy wymiaru za cały okres płatnej opieki (tzw. długi wniosek). W kontekście ciąż mnogich wydłużony okres pobierania zasiłku daje rodzicom blisko 9 miesięcy relatywnego spokoju finansowego, a po jego wykorzystaniu przysługuje im jeszcze prawo do urlopu rodzicielskiego, co łącznie pozwala na sprawowanie opieki nad dziećmi w domu przez znacznie ponad rok.

Wydłużony wymiar urlopu macierzyńskiego w przypadku ciąż mnogich należy interpretować jako próbę instytucjonalnej odpowiedzi na zwiększone koszty i obciążenia związane z jednoczesną opieką nad więcej niż jednym noworodkiem. Dotyczą one nie tylko kwestii finansowych, takich jak wyższe wydatki na wyposażenie czy opiekę medyczną, lecz także intensywniejszego wysiłku fizycznego i psychicznego po stronie rodziców, w szczególności matki. W tym sensie zróżnicowanie długości urlopu pełni funkcję kompensacyjną, mającą na celu częściowe zniwelowanie nierówności wynikających z przebiegu porodu i sytuacji rodzinnej.