Fiskus używa AI do polowania na firmy. Sprawdź, czy jesteś na celowniku algorytmu

Fakty z USA: Sztuczna inteligencja zderza się z cięciami budżetowymi

Amerykański IRS wdrożył zaawansowane modele uczenia maszynowego w celu minimalizacji luki podatkowej. Amerykańskie algorytmy masowo analizują dane historyczne i zeznania majątkowe, aby kategoryzować deklaracje pod kątem najwyższego prawdopodobieństwa naruszenia prawa. Technologia ta pozwala urzędnikom na natychmiastową priorytetyzację spraw, automatycznie oznaczając anomalie finansowe, które wcześniej wymagały wielotygodniowej analizy manualnej.

Amerykański aparat państwowy boryka się jednak z problemem utrzymania odpowiedniego poziomu kadr, niezbędnych do weryfikacji wskazań sztucznej inteligencji. Zgodnie z raportami United States Government Accountability Office, w samym 2025 roku administracja skarbowa w USA utraciła blisko 20% swojego personelu na skutek programów dobrowolnych odejść oraz naturalnej rotacji. Te masowe redukcje zatrudnienia wywołują uzasadnione obawy dotyczące zdolności operacyjnych urzędu do nadzorowania wyników generowanych przez systemy.

Równolegle do braków kadrowych, amerykański fiskus mierzy się z drastycznymi redukcjami w finansowaniu technologii. Z pierwotnie przyznanej na mocy Inflation Reduction Act w 2022 roku puli 80 miliardów dolarów, Kongres wycofał do 2026 roku aż 53 miliardy dolarów, celując głównie w fundusze przeznaczone na egzekwowanie prawa. Zmusza to tamtejszą administrację do bezwzględnego kalkulowania zwrotu z inwestycji w poszczególne narzędzia informatyczne.

Analitycy United States Government Accountability Office podsumowują uwarunkowania technologiczne IRS w raporcie z marca 2026 roku następująco:

- Urzędnicy IRS deklarują zamiar dalszego wykorzystywania sztucznej inteligencji, jednak cięcia w finansowaniu rzędu ponad pięćdziesięciu miliardów dolarów oraz utrata jednej piątej personelu w 2025 roku mogą poważnie zahamować te wysiłki. Zmiany te zmuszą agencję do oceny, które narzędzia zapewniają największy zwrot z inwestycji.

Polskie realia: ARANEA, STIR i DAC7 automatyzują typowanie do kontroli

W Polsce Krajowa Administracja Skarbowa z sukcesem wdrożyła i aktywnie eksploatuje system ARANEA, stanowiący zaawansowane narzędzie analityczne oparte na sztucznej inteligencji. Oprogramowanie to przetwarza w czasie rzeczywistym pakiety danych pochodzące z Jednolitych Plików Kontrolnych, deklaracji podatkowych oraz baz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nadrzędnym celem algorytmów jest identyfikowanie ukrytych powiązań kapitałowych między kontrahentami i automatyczne przypisywanie firmom określonego poziomu ryzyka podatkowego.

System ten nie operuje w próżni informacyjnej, będąc ściśle zintegrowanym z innymi cyfrowymi rejestrami państwowymi. Fundamentalną rolę odgrywa tu System Teleinformatyczny Izby Rozliczeniowej (STIR), który pozwala na bezpośrednią analizę przepływów na rachunkach bankowych w celu prewencyjnego blokowania środków. Dodatkowo, implementacja unijnej dyrektywy DAC7 wyposażyła KAS w automatyczny przepływ danych o transakcjach realizowanych za pośrednictwem internetowych platform sprzedażowych i usługowych.

Skuteczność algorytmicznego profilowania potwierdzają oficjalne statystyki Ministerstwa Finansów z lutego 2026 roku. Dane wskazują, że w 2025 roku liczba kontroli celno-skarbowych spadła o 27,4% w stosunku do roku poprzedniego. Jednocześnie kwota wykrytych nieprawidłowości finansowych wzrosła o 46,4%, osiągając pułap 6,52 miliarda złotych z samych postępowań celno-skarbowych.

Liczby te udowadniają, że technologia bezbłędnie kieruje urzędników do podmiotów faktycznie łamiących prawo, całkowicie eliminując element losowości. Administracja skarbowa zrezygnowała z zasobochłonnych inspekcji terenowych na rzecz masowych czynności sprawdzających, których w 2025 roku przeprowadzono o ponad 228 tysięcy więcej niż rok wcześniej.

Główne strumienie danych zasilające polskie systemy nadzorcze obejmują:

• jednolity Plik Kontrolny – stanowiący bazę wiedzy o każdej wystawionej fakturze i naliczonym podatku VAT, automatycznie mapowany z deklaracjami kontrahentów,
• system Teleinformatyczny Izby Rozliczeniowej – przekazujący dzienne zestawienia operacji finansowych, co umożliwia natychmiastowe wykrywanie anomalii przepływowych,
• rejestry platform cyfrowych (DAC7) – raportujące organom rzeczywistą skalę działalności e-commerce prowadzonej przez osoby fizyczne i przedsiębiorstwa.
• Krajowy System e-Faktur – docelowe środowisko centralne, które zintegruje wszystkie dane dokumentów kosztowych w jednym, kontrolowanym przez państwo miejscu.

Awangarda digitalizacji i strategie minimalizacji ryzyka

Rozwój narzędzi takich jak ARANEA sprawia, że Polska znajduje się w awangardzie europejskiej digitalizacji nadzoru podatkowego. Pełna cyfryzacja stanowi skuteczną metodę na historyczne uszczelnienie systemu fiskalnego i ostateczną eliminację zorganizowanych przestępstw karuzelowych. Jednocześnie postępująca autonomia algorytmów generuje bezpośrednie zagrożenie dla uczciwych przedsiębiorstw, które na skutek nietypowych, lecz legalnych modeli biznesowych mogą zostać błędnie oflagowane jako podmioty podwyższonego ryzyka.

Przedsiębiorcy muszą dostosować się do zautomatyzowanej inwigilacji finansowej, w której fundamentem bezpieczeństwa jest rygorystyczne prowadzenie dokumentacji. Firmy muszą zrezygnować z uczestnictwa w skomplikowanych lub niejasnych schematach optymalizacyjnych, ponieważ algorytmy KAS błyskawicznie wyłapują łańcuchy powiązań między podejrzanymi spółkami. Oprogramowanie nie ocenia intencji, lecz twarde odchylenia statystyczne od normy branżowej.

Przedstawiciele Ministerstwa Finansów podczas prezentacji wyników za ubiegłe lata jasno definiowali nową politykę weryfikacji podatników:

- Cały system składa się obecnie z trzech elementów: kontroli celno-skarbowej, kontroli podatkowej oraz czynności sprawdzających. Traktujmy to jako całość, a całościowo w stosunku do roku 2023 uzyskaliśmy z tych trzech elementów o dwieście siedemdziesiąt milionów złotych więcej ustaleń.

Działania prewencyjne po stronie przedsiębiorców są obecnie znacznie bezpieczniejsze niż późniejsze obalanie zarzutów wygenerowanych przez sztuczną inteligencję. Systemu analitycznego nie da się zmylić standardowymi wyjaśnieniami, ponieważ bazuje on na krzyżowej weryfikacji dziesiątek baz danych. Zarządzanie firmą musi z góry zakładać ciągły, wirtualny audyt prowadzony przez państwo.

Praktyczne kroki do zminimalizowania ryzyka algorytmicznej kontroli:

• gromadzenie pełnego tła dowodowego obejmującego e-maile, kosztorysy i umowy, które bezspornie udowadniają gospodarczy sens każdej transakcji,
• restrykcyjna weryfikacja statusu kontrahentów na białej liście podatników VAT przed każdą płatnością, co zapobiega wciągnięciu firmy w łańcuch wyłudzeń,
• zachowanie ścisłej dyscypliny płatniczej, polegającej na pełnej spójności przepływów na rachunkach bankowych z zawartością deklarowanych plików JPK,
• wewnętrzne profilowanie działalności przy użyciu profesjonalnego audytu księgowego, mające na celu wykrycie i skorygowanie błędów przed wysłaniem danych do centrali KAS.

Źródło: BiznesINFO