Rząd tłumaczy się z dopłat do składek artystów. Największe gwiazdy mają obejść się smakiem

Dlaczego system ubezpieczeń omija szerokim łukiem świat kultury

System emerytalny w Polsce, zarządzany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (państwową instytucję odpowiedzialną za gromadzenie składek i wypłatę świadczeń), opiera się na twardym fundamencie regularności. Został on skrojony pod realia gospodarki przemysłowej, w której dominował model pracy na etat w sztywnych godzinach. Aby wypracować sobie prawo do minimalnego świadczenia gwarantowanego przez państwo, konieczne jest spełnienie rygorystycznych warunków. Należy osiągnąć ustawowy wiek emerytalny, ale przede wszystkim udowodnić odpowiedni staż pracy, wynoszący 20 lat dla kobiet oraz 25 lat dla mężczyzn. System ten zakłada, że obywatel przez większość swojego dorosłego życia regularnie zasila państwowy fundusz.

Co jednak w sytuacji, gdy ścieżka zawodowa całkowicie wymyka się temu z góry zaplanowanemu schematowi? Konsekwencje są bezlitosne. Brak wymaganych lat składkowych to prosta droga do tak zwanych emerytur groszowych. Zjawisko to narasta w polskiej gospodarce w zastraszającym tempie, dobitnie pokazując, że powszechny model zabezpieczeń staje się coraz bardziej dziurawy. Zamiast budować bezpieczną poduszkę finansową na jesień życia, system karze osoby pracujące na podstawie elastycznych form zatrudnienia, marginalizując ich pozycję.

Wśród grup najbardziej poszkodowanych przez tę sztywną architekturę znajdują się przedstawiciele wolnych zawodów, dla których każdy miesiąc to zupełnie inna układanka dochodowa. Pieniądze nie płyną do nich szerokim, stałym strumieniem, lecz przypominają raczej sezonowe ulewy, po których następują długie tygodnie dotkliwej suszy. To właśnie w tym trudnym otoczeniu makroekonomicznym funkcjonuje środowisko kreatywne, które przez dekady pozostawało na peryferiach zainteresowania głównych decydentów politycznych, co obecnie generuje ogromne luki w strukturze społecznej.

Oklaski na scenie, a w portfelu pustki. Smutna jesień życia twórców

Oklaski na scenie i blask fleszy rzadko idą w parze z twardym, finansowym bezpieczeństwem. W branży kulturalnej dominuje praca od projektu do projektu, a podstawowym narzędziem formalizowania współpracy pozostają umowy o dzieło. Z punktu widzenia obowiązującego prawa w zdecydowanej większości przypadków nie stanowią one tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych. To wprost oznacza, że przeciętny artysta, skupiony na bieżącym tworzeniu, nie odkłada ani złotówki na swoją przyszłą emeryturę, a nierzadko nie ma nawet stabilnego dostępu do bezpłatnej opieki zdrowotnej.

Efekty takich uwarunkowań prawno-gospodarczych są po prostu katastrofalne. Emerytura w środowisku scenicznym czy literackim to często kwoty rzędu zaledwie kilkunastu lub kilkudziesięciu złotych miesięcznie. Z czego to wynika? Z brutalnej matematyki kapitałowej. Brak comiesięcznych wpłat oznacza pusty rejestr w systemie państwowym, a zgromadzony kapitał początkowy po prostu u takich osób nie istnieje. Skutki tego zjawiska obserwujemy niemal każdego dnia, gdy dawne gwiazdy estrady, wybitni aktorzy teatralni czy uznani malarze zmuszeni są do organizowania zbiórek w internecie, by opłacić podstawowe rachunki lub pilne leczenie.

W powszechnej świadomości społecznej wciąż pokutuje jednak niezwykle silny mit bardzo bogatego twórcy. Zapominamy przy tym, że rynek kultury to potężna struktura o kształcie piramidy. Na samym jej szczycie znajduje się niezwykle wąska elita, podczas gdy u podstawy funkcjonują dziesiątki tysięcy osób pracujących w teatrach prowincjonalnych, filharmoniach czy małych domach kultury. Zarabiają oni bardzo nieregularnie, a ich roczne dochody nierzadko oscylują drastycznie poniżej poziomu minimalnego wynagrodzenia w gospodarce krajowej. To właśnie ci obywatele, w pełni pozbawieni jakiejkolwiek ochrony, na starość stają się regularnymi klientami ośrodków pomocy społecznej. Generuje to potężne koszty dla samorządów oraz całego budżetu centralnego, co w ostatecznym rozrachunku i tak obciąża solidarnie wszystkich podatników.

Zobacz też: Ważne zmiany dla klientów popularnego banku. Polacy otrzymali już powiadomienia

Państwowy parasol ochronny. Rządowa ustawa budzi spore kontrowersje

W odpowiedzi na szybko pogłębiający się kryzys wykluczenia na agendę polityczną wróciła długo oczekiwana ustawa o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujących zawód artystyczny. Jej głównym i zdecydowanie najważniejszym filarem są dopłaty do składek ZUS, co ma ostatecznie włączyć twórców w obieg powszechnego systemu. Ten konkretny pomysł od samego początku generuje jednak ogromne napięcia i publiczne spory. Kontrowersje ogniskują się w głównej mierze wokół obaw, że z pieniędzy przeciętnych podatników bezpośrednio finansowane będzie luksusowe życie najbogatszych przedstawicieli show-biznesu. Ustawodawca zaplanował jednak precyzyjne bezpieczniki, które mają trwale zapobiec takim rynkowym patologiom.

Jak tłumaczyła Minister Kultury Marta Cienkowska, kluczowym elementem nowej architektury prawnej jest oficjalny status artysty zawodowego, który absolutnie nie będzie przyznawany dożywotnio. Rygorystyczna weryfikacja dorobku oraz faktycznego prowadzenia działalności twórczej ma odbywać się ściśle co pięć lat, co powinno skutecznie wyeliminować z mechanizmu wsparcia osoby traktujące sztukę wyłącznie jako dorywcze, amatorskie hobby. Komu zatem ostatecznie będą dopłacane tak cenne publiczne pieniądze? Mechanizm zasilania kont został skonstruowany twardo, na podstawie surowych kryteriów dochodowych, tak aby żaden popularny celebryta z pierwszych stron gazet nie otrzymał z państwowej kasy choćby jednej złotówki. Wsparcie obejmie tylko tych uczestników rynku, których zarobki nigdy nie przekraczają pułapu powiązanego z przeciętnym wynagrodzeniem.

Prawo do dopłaty będzie przysługiwało tylko tym twórcom, których średnie przychody z ostatnich 3 lat nie przekroczą 125 proc. minimalnego wynagrodzenia. To kryterium dochodowe ogranicza wsparcie do osób o najniższych i najbardziej nieregularnych dochodach. Dlatego nieprawdą jest, że ustawa będzie wspierała najbogatszych artystów. Nieprawdą jest, że będzie wspierała celebrytów. Nieprawdą jest, że obejmie każdego, kto funkcjonuje w kulturze. Szacujemy, że populacja artystów zawodowych to ok. 62 tys. osób, ale liczba osób, które będą mogły ubiegać się o dopłatę, wyniesie ok. 21 tys. - tłumaczyła szefowa resortu.

Co niezwykle istotne z perspektywy bezpieczeństwa przepływów kapitałowych, środki te nigdy nie trafią bezpośrednio do rąk samego beneficjenta. Architektura ustawy zakłada, że wyrównanie będzie księgowane wirtualnie i kierowane prosto na indywidualne konto ubezpieczonego. Zamiast doraźnego gaszenia pożarów i ratowania zubożałych seniorów z ogromnym opóźnieniem, państwo decyduje się na strukturalną inwestycję. W długim horyzoncie czasowym to systemowe rozwiązanie cywilizuje zasady gry na rynku sztuki i trwale zdejmuje z barków przyszłych pokoleń dramatyczny ciężar utrzymywania zupełnie nieubezpieczonej grupy zawodowej.