Koniec nierównego traktowania w ZUS. Wyrok NSA wymusił zmianę, sprawa dotyczy małżeństw

Wieloletni spór z urzędem zakończony przełomowym wyrokiem

Wchodzenie w spór z dużą instytucją publiczną zwykle oznacza długą procedurę, formalności i konieczność przechodzenia przez kolejne etapy postępowania. Dla obywatela to często walka nie tylko o konkretną decyzję, ale też o uznanie, że urząd nie może interpretować przepisów w sposób całkowicie oderwany od realnego życia. Właśnie dlatego najnowsza sprawa przyciągnęła tak dużą uwagę i pokazuje, że nawet po serii odmów możliwe jest odwrócenie stanowiska państwa.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustosunkował się do orzeczenia sądu dotyczącego równości małżeństw jednopłciowych z innymi małżeństwami zawartymi w Polsce. W tym przypadku kluczowy okazał się wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 marca 2026 r. NSA, który nie tylko uchylił wcześniejsze rozstrzygnięcia, ale też zobowiązał kierownika warszawskiego urzędu stanu cywilnego do dokonania określonej czynności w terminie 30 dni od zwrotu akt administracyjnych. To ważne, bo sąd nie ograniczył się do ogólnej krytyki wcześniejszej decyzji, ale wskazał bardzo konkretny kierunek działania. 

Sprawa miała też ważny wymiar unijny. Jeszcze w 2023 roku NSA skierował pytanie prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości UE. W listopadzie 2025 roku TSUE orzekł, że państwo członkowskie ma obowiązek uznać małżeństwo pary tej samej płci zawarte legalnie w innym państwie Unii, nawet jeśli krajowe prawo nie przewiduje takich małżeństw. Po tej odpowiedzi sprawa wróciła do Polski, a NSA ostatecznie przesądził kierunek dalszego działania.

Po orzeczeniu sądu pojawiło się ogłoszenie z ZUS, które dotyczy już nie tylko jednej sprawy, ale wyznacza zasady, które będą stosowane w przypadku innych beneficjentów tej instytucji.

Społeczne i polityczne skutki decyzji, która już wywołała spór w Polsce

Po orzeczeniu sądu ZUS zakomunikował, że będzie respektował odpisy aktów małżeństwa sporządzone przez polskie urzędy stanu cywilnego także wtedy, gdy dotyczą one związków zawartych za granicą. Innymi słowy: kiedy odpowiedni dokument pojawi się w polskim rejestrze, Zakład ma traktować taką parę na równi z innymi małżeństwami potwierdzonymi przez USC. To właśnie ten praktyczny skutek wyroku okazał się najważniejszy. Trzeba jednak doprecyzować, czego dokładnie dotyczyła sprawa. 

Chodziło o małżeństwo dwóch Polaków, zawarte legalnie w 2018 roku w Berlinie. Po przeprowadzce do Polski para chciała, by zagraniczny akt małżeństwa został przeniesiony do polskiego rejestru stanu cywilnego, ale spotkała się z odmową. To właśnie ten spór doprowadził do wieloletniego postępowania zakończonego marcowym wyrokiem NSA.

Najważniejsze dla praktyki urzędowej jest dziś stanowisko ZUS. Zakład oświadczył, że jest zobowiązany do uznawania odpisów aktów małżeństwa sporządzonych przez polskie urzędy stanu cywilnego, także wtedy, gdy dotyczą małżeństw jednopłciowych zawartych za granicą. 

Od momentu uzyskania dokumentów z USC, panowie J.C. i M.T. będą we wszystkich postępowaniach toczących się przed Zakładem traktowani na równi z innymi małżeństwami zawartymi w Polsce — można przeczytać w oficjalnym oświadczeniu ZUS.

Wprost wskazano też, że po uzyskaniu dokumentów z USC dwaj mężczyźni będą we wszystkich postępowaniach przed Zakładem traktowani na równi z innymi małżeństwami zawartymi w Polsce. Jest jednak druga strona tej historii, która dotyczy porządku prawnego w Polsce. Decyzja NSA i akceptacja ZUS to jedno, jednak jest jeszcze kilka technicznych problemów. 

Pełnomocniczka rządu ds. równości Katarzyna Kotula podkreśliła, że wyrok jest ważnym krokiem, ale nie oznacza automatycznego wpisania małżeństw jednopłciowych do polskiego porządku prawnego ani zmiany konstytucyjnej definicji małżeństwa. W praktyce chodzi więc nie o pełną zmianę systemu rodzinnego w Polsce, lecz o obowiązek uznania skutków prawnych zagranicznego aktu w konkretnej ścieżce administracyjnej.

Przełom prawny to jedno, ale spór społeczny i polityczny dopiero się zaostrza

Ten wyrok i reakcja ZUS pokazują, że państwo musi dostosowywać praktykę do orzeczeń sądów krajowych i unijnych, ale nie oznacza to końca problemów. Już po decyzji NSA przedstawiciele urzędów miast zwracali uwagę, że obecny system rejestrów państwowych nie przewiduje technicznej możliwości wpisania do aktu małżeństwa dwóch kobiet albo dwóch mężczyzn. Według samorządów potrzebne są więc także zmiany techniczne i prawne, aby podobne orzeczenia mogły być wykonywane sprawnie, a nie tylko symbolicznie.

Spór pozostaje też wyraźnie polityczny. Po wyroku poseł PiS Marcin Warchoł poinformował o złożeniu wraz z grupą posłów wniosku do Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego przepisów, na których oparł się NSA. To pokazuje, że nawet jeśli konkretna para wygrała swój spór z państwem, szersza batalia o sposób uznawania takich związków w Polsce dopiero się rozpędza.

Równolegle zmienia się jednak tło społeczne. Z sondażu CBOS dla „Dziennika Gazety Prawnej” z listopada 2025 roku wynika, że 62,1 proc. badanych popiera wprowadzenie związków partnerskich dla osób tej samej płci, przy czym 30,6 proc. chciałoby zrównania ich praw z małżeństwami, a 31,5 proc. popiera rozwiązanie z ograniczonymi prawami. To nie jest jeszcze prosty dowód pełnej zgody społecznej na wszystkie zmiany, ale pokazuje, że opinia publiczna wyraźnie przesuwa się w stronę większego uznania takich relacji.

Najkrótszy wniosek z tej historii jest prosty: po latach walki doszło do bardzo konkretnego zwrotu, który wymusił nie tylko wyrok NSA, ale też wcześniejsze stanowisko TSUE. Dla zainteresowanych par oznacza to realną zmianę w kontaktach z ZUS, a dla państwa - konieczność uporządkowania praktyki urzędowej. Jednocześnie cała sprawa pokazuje, że w Polsce prawo, technologia, polityka i społeczne oczekiwania coraz częściej zderzają się ze sobą właśnie w takich punktach granicznych, gdzie jedna decyzja sądu potrafi uruchomić dużo szerszą debatę niż sam jej bezpośredni skutek.