1000 zł miesięcznie na dziecko dla tej grupy rodziców. Nie każdy o tym pamięta, a zasady są proste

Kryzys demograficzny w Polsce trwa

Dyskusja o świadczeniach rodzicielskich w Polsce toczy się w cieniu danych demograficznych, które z każdym rokiem stają się coraz bardziej alarmujące. Główny Urząd Statystyczny regularnie publikuje raporty, z których wyłania się obraz społeczeństwa starzejącego się, a ekonomiści określają to zjawisko mianem "demograficznej zimy”. Wskaźnik dzietności w naszym kraju od lat pozostaje poniżej poziomu zastępowalności pokoleń. 

W odpowiedzi na te wyzwania rozbudowywana jest siatka bezpieczeństwa socjalnego. Rzeczywistość ekonomiczna bywa jednak trudna, a koszty wychowania potomstwa, wyprawka, opieka medyczna czy edukacja, rosną, co sprawia, że dla wielu budżetów pojawienie się nowego członka rodziny stanowi poważne wyzwanie finansowe.

W tym krajobrazie kluczową rolę odgrywają transfery socjalne. Polski system świadczeń jest rozbudowany: obok powszechnego świadczenia wychowawczego, czyli 800 plus, funkcjonuje świadczenie “Dobry Start”, a od niedawna także program ”Aktywny Rodzic”. Wiele z tych instrumentów wymaga spełnienia określonych kryteriów. Istnieje jednak spora grupa osób, która nie wpisuje się w standardowy model pracownika etatowego, są to studenci, osoby bezrobotne, rolnicy czy pracujący na podstawie umów cywilnoprawnych bez opłacanej składki chorobowej. To właśnie dla nich przewidziano specjalne rozwiązanie, mające zapobiegać wykluczeniu ekonomicznemu.

Luka w systemie ubezpieczeń społecznych, która pozostawiała osoby nieubezpieczone bez wsparcia po urodzeniu dziecka, została częściowo zasypana wprowadzeniem tzw. kosiniakowego. Nazwa ta, pochodząca od nazwiska Władysława Kosiniaka-Kamysza, ówczesnego ministra pracy i polityki społecznej, przylgnęła do świadczenia rodzicielskiego. 

O świadczeniu “1000 plus” nie każdy pamięta

“Kosiniakowe” stało się realną alternatywą dla zasiłku macierzyńskiego. Nie jest to zapomoga socjalna w tradycyjnym rozumieniu, lecz świadczenie mające wyrównywać szanse i zapewniać dochód tym, którzy z definicji nie mogą skorzystać z urlopu macierzyńskiego czy rodzicielskiego płatnego przez ZUS na zasadach ogólnych.

Mechanizm przyznawania świadczenia rodzicielskiego jest skonstruowany w sposób stosunkowo prosty. Podstawowa kwota wsparcia wynosi 1000 zł miesięcznie i jest to kwota netto, ponieważ świadczenie to jest zwolnione z podatku dochodowego od osób fizycznych. Pieniądze te przysługują przede wszystkim matce dziecka, jednak w określonych sytuacjach, na przykład w przypadku śmierci matki lub porzucenia przez nią dziecka, prawo do świadczenia może przejąć ojciec. Kluczowym kryterium kwalifikującym jest brak prawa do zasiłku macierzyńskiego, co oznacza, że po środki te mogą sięgnąć osoby nieodprowadzające składek na ubezpieczenie chorobowe.

Katalog uprawnionych jest szeroki. W pierwszej kolejności są to studenci oraz uczniowie. Kolejną dużą grupę stanowią osoby bezrobotne, niezależnie od tego, czy są zarejestrowane w urzędzie pracy, czy też nie. System obejmuje również osoby zatrudnione na podstawie umów o dzieło oraz zleceniobiorców, którzy zrezygnowali z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Uprawnieni są także rolnicy podlegający pod KRUS oraz osoby prowadzące działalność gospodarczą, jeśli nie opłacają składki chorobowej lub opłacają ją zbyt krótko, by nabyć prawo do standardowego zasiłku.

Istnieje istotny wyjątek funkcjonujący jako mechanizm wyrównawczy. Jeśli rodzic posiada prawo do zasiłku macierzyńskiego, ale jego wyliczona kwota jest niższa niż 1000 zł netto, państwo dopłaca różnicę do równowartości świadczenia rodzicielskiego. Jest to zabezpieczenie przed sytuacją, w której osoba pracująca i odprowadzająca niskie składki byłaby w gorszej pozycji niż osoba niepracująca. Kosiniakowe jest niezależne od dochodu rodziny, co oznacza, że nie obowiązuje tu żadne kryterium dochodowe.

Zobacz też: Prawne aspekty obowiązku meldunkowego w Rzeczypospolitej Polskiej

Tyle czasu przysługuje świadczenie

Długość okresu wypłacania 1000 zł jest ściśle uzależniona od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie. W standardowym przypadku, przy urodzeniu jednego dziecka, świadczenie wypłacane jest przez 52 tygodnie. Jest to okres tożsamy z łącznym wymiarem urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego pracowników etatowych. 

W przypadku ciąż wielorakich wsparcie trwa dłużej: rodzice bliźniąt otrzymają je przez 65 tygodni, przy trojaczkach okres ten wydłuża się do 67 tygodni, a w przypadku czworaczków do 69 tygodni. Maksymalny wymiar wsparcia to 71 tygodni, co dotyczy urodzenia pięciorga lub więcej dzieci podczas jednego porodu.

W przypadku wcześniaków obowiązują szczególne regulacje. Od marca 2025 roku przepisy przewidują wydłużenie okresu świadczenia do 15 tygodni, jeśli dziecko urodziło się przed 28. tygodniem ciąży i ważyło do 1000 g, oraz do 8 tygodni, gdy poród nastąpił między 28. a 37. tygodniem ciąży przy masie powyżej 1000 g lub po 37. tygodniu ciąży, pod warunkiem co najmniej dwudniowej hospitalizacji dziecka w okresie od 5. do 28. dnia po porodzie.

Proces ubiegania się o kosiniakowe wymaga złożenia wniosku w odpowiedniej instytucji samorządowej, najczęściej jest to Miejski lub Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej (MOPS/GOPS). Aby otrzymać pieniądze za cały przysługujący okres, począwszy od dnia narodzin, wniosek trzeba złożyć w ciągu trzech miesięcy od daty porodu. Przekroczenie tego terminu skutkuje przyznaniem świadczenia dopiero od miesiąca wpłynięcia wniosku, co oznacza utratę środków za pierwsze miesiące.

Większość formalności można załatwić online, korzystając z portalu Emp@tia prowadzonego przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej lub poprzez Platformę Usług Elektronicznych ZUS. Do wniosku zazwyczaj należy dołączyć odpis aktu urodzenia dziecka oraz oświadczenie o braku uprawnień do zasiłku macierzyńskiego. Należy pamiętać, że pobieranie kosiniakowego wyklucza możliwość jednoczesnego korzystania z zasiłku dla bezrobotnych. Rodzic musi dokonać wyboru, choć w praktyce świadczenie rodzicielskie jest zazwyczaj korzystniejszą opcją finansową.