Takich testamentów może już nie być. Ministerstwo zapowiada zmiany w prawie spadkowym

O testamentach myślimy niechętnie, ale ich sporządzenie może wkrótce wyglądać inaczej

Myślenie o własnej śmierci nie należy do tematów łatwych ani przyjemnych. Mimo to uporządkowanie spraw majątkowych z wyprzedzeniem bardzo często oszczędza rodzinie stresu, sporów i niepotrzebnych formalności po śmierci bliskiej osoby. Testament bywa po prostu narzędziem, które ma uporządkować to, co w trudnym momencie i tak trzeba będzie rozstrzygnąć.

Właśnie dlatego planowane zmiany wzbudzają dziś tak duże emocje. Z jednej strony Ministerstwo Sprawiedliwości przekonuje, że obecne przepisy wymagają dostosowania do realiów współczesnego życia i praktyki sądowej. Z drugiej strony część samorządów uważa, że reforma może ograniczyć dostępność jednej z dotychczasowych dróg sporządzania testamentu, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach.

Prace legislacyjne już trwają. Projekt oznaczony numerem UD30 znajduje się w rządowym procesie legislacyjnym, a planowany termin jego przyjęcia przez Radę Ministrów to III kwartał 2026 roku. W styczniu przedstawicielka resortu informowała też w Senacie, że ministerstwo analizuje uwagi zgłoszone w toku opiniowania projektu.

Zmiany w prawie spadkowym? Ministerstwo chce usunąć jedną z najtańszych opcji

Obecnie Kodeks cywilny przewiduje trzy zwykłe formy testamentu. Pierwsza to testament własnoręczny, nazywany też holograficznym. Zgodnie z art. 949 k.c. spadkodawca musi napisać go w całości odręcznie, podpisać i opatrzyć datą. To najprostsza i najtańsza forma, bo w praktyce nie wiąże się z żadną opłatą, ale wymaga zachowania wszystkich ustawowych warunków formalnych.

Druga forma to testament notarialny z art. 950 k.c. Sporządza się go w formie aktu notarialnego, co daje większe bezpieczeństwo formalne i ogranicza ryzyko późniejszego podważania dokumentu. Jak wynika z aktualnych stawek opisywanych na podstawie rozporządzenia o taksie notarialnej, maksymalna opłata za zwykły testament notarialny wynosi 50 zł, a do tego dochodzi VAT oraz ewentualne koszty wypisów. Taki testament sporządza się co do zasady u notariusza, bez potrzeby udziału świadków.

Trzecia zwykła forma to testament allograficzny, czyli urzędowy, uregulowany w art. 951 k.c. Spadkodawca oświadcza w nim swoją wolę ustnie wobec uprawnionego urzędnika, w obecności dwóch świadków, a całość jest spisywana w protokole, odczytywana i podpisywana. Kodeks wskazuje, że taki testament można dziś sporządzić m.in. przed wójtem, burmistrzem, starostą, sekretarzem gminy lub kierownikiem USC. W praktyce wiele urzędów podaje, że opłata skarbowa za taką czynność wynosi 22 zł. Według zapowiedzi ministerstwa, jedna z tych forma ma wkrótce zniknąć. 

Ministerstwo chce usunąć testament urzędowy. Argumenty za i przeciw są mocne

To właśnie testament allograficzny ma zniknąć z katalogu zwykłych form testamentu. W projekcie nowelizacji Ministerstwo Sprawiedliwości proponuje uchylenie art. 951 k.c. i uzasadnia to tym, że forma ta bardzo rzadko występuje w praktyce, bywa obarczona błędami formalnymi, a przyczyny, dla których kiedyś ją wprowadzono, w dużej mierze przestały istnieć. W uzasadnieniu projektu wprost wskazano na większą dziś dostępność notariuszy, łatwość sporządzenia testamentu własnoręcznego oraz ryzyko nieważności źle sporządzonych testamentów urzędowych.

Resort nie jest w tej ocenie osamotniony. Jak opisała „Rzeczpospolita”, pomysł likwidacji tej formy popierają m.in. środowiska notarialne, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, a także Konferencja Episkopatu Polski. Zwolennicy zmian uważają, że testament urzędowy jest dziś instytucją anachroniczną, a utrzymywanie go w systemie może bardziej szkodzić niż pomagać, jeśli dokument bywa sporządzany wadliwie.

Po drugiej stronie stoją jednak samorządowcy, szczególnie z mniejszych miejscowości. Związek Powiatów Polskich zwraca uwagę, że projekt zbyt łatwo zakłada, iż testament własnoręczny i notarialny wystarczą wszystkim obywatelom. Według ZPP takie myślenie nie przystaje do realiów mniejszych powiatów, a dodatkowo ignoruje fakt, że w dobie elektronizacji życia codziennego coraz mniej osób regularnie pisze odręcznie, co w przyszłości może utrudniać ocenę autentyczności pisma. Organizacja podkreśla też, że ministerstwo nie przedstawiło przekonujących danych statystycznych, które jednoznacznie dowodziłyby skali problemu.

Właśnie tu przebiega dziś główna linia sporu. Dla resortu testament urzędowy to relikt dawnych czasów i źródło potencjalnych błędów. Dla części samorządów to wciąż realna, tania i dostępna alternatywa dla mieszkańców poza dużymi miastami. Na razie nic nie zostało jeszcze ostatecznie przesądzone, ale już dziś widać, że planowane zmiany w prawie spadkowym mogą mocno wpłynąć na to, jak Polacy będą porządkować swoje sprawy majątkowe na przyszłość.